Beytzabdey… İdil’de Açık Hava Sineması

Beytzabdey… İdil’de Açık Hava Sineması

İdil yazlık sineması, yaz akşamlarımızın, vazgeçilmez eğlencesi, çocukluk anılarımızın unutulmaz parçası….

Yazlık Sinemasının İdile gelişi, beraberinde kültürel yeniliği de getiriyordu.

Güçlü değişimlerin, yaşanmasına vesile olup, sosyal hayatımıza renk veriyordu. Yıldızlı yaz gecelerin serinliğinde, yıldızlar altında olmak siyah beyaz filmler izlemek, harikaydı. İstanbul, İzmir, gibi metropol şehirlerin, içindeki şaşalı yaşantı tarzına şahit olurken, yüksek apartmanları, boydan boya ışıklandırılmış, hallerini görürdük. O atmosferi yaşamak, yaşanan gece hayatlarını, müzik hollarını, sinema perdesinde görmek heyecanlı olduğu kadar epey ayrıcalıktı.

Denizleri görmek, sahilde mayolu hatunları, mini etekli bayanları seyretmek bizim gibi, bugüne dek baldır görmeyen insanlar için bir iç ihtilaldı. Ne yalan söyleyeyim, bazen kendimizi, filmdeki artistin yerine koyup, rol kapıp sevgili rollerini kendimize yakıştırıp… tabir yerinde ise kendimize gelin güvey oluyorduk. Hayal kurmak bedava olduğuna göre neden olmasın. Bırakın İzmir’i, Konya’yı çoğumuz Mardin’i görmemiştik. Kürtlerin dediği gibi “Dünya ne ditti”(Dünya görmemiş) idik. Günün birinde futbol maçı için Midyat’a gidilecek, takımın kaptanı Ağabeyimiz, futbolun İdil’de taban bulmasına öncülük eden, saygı değer insan Behnan Rısko Gülen, Niyazi Bilgin abe, idil’de futbolun yerleşmesine öncü olan önemli şahsiyetlerdendi, futbolu çıplak ayakla oynardı ve takım arkadaşları başka  araçla  bizden önce gitmişlerdi. Bizlerde seyirci olarak birkaç genç , açık kasalı kamyon ile toplu bir şekilde maçı izlemek için Midyat’ta gittik. İlçenin girişinde yolların asfalt olduğunu gören Sabro Hamis dehşete düşer.Gözlerine inanamıyordu. Arkadaşlarına bakın hele, bu da ne? Nedir bu ? her taraf simsiyah, neden yakmışlar bu yolları? Bu ne vicdansızlık? Diyerek tepkisini ortaya koyarken, şaşkınlığını gizleyemiyordu.

Hak vermemek elde değildi. Çünkü çoğumuz ilk defa Midyat’ta, Asfaltlı  bir yol görüyorduk,  Bu güne dek bizim gördüğümüz, bildiğimiz en uzun seyahatimiz;  “ Harre,  verre , (Dükana Şakıro) bıkere du  kilo sabun u şekıro.”

Kim akıl etmişti bu açık hava sinemasını

1960 yılında Türkiye’de askeri darbe yapıldı. Reisi Cumhur Celal Beyar, Başbakan Adnan Menderes tutuklanır. Bu dönemde Cizre’de bulunan 119 . Seyar jandarma birliğine bağlı 3.Tabur İdile yerleşir. Yerleştiği alan ise Süryani gayrimenkulleri idi. Bu araziler, Yusufe Mala Gabıg Gebro, Hanna Mıksı, Rahmetli amcamız Ammo Buğday’ın babası , Eski Belediye Başkanı Şükrü Tutuş’un babası Hanna Sefer, Babbo Steyfo, rahmetli Kirive Samo’nun babasının mülkiyetleri idi. İdil halkı bu arazileri harmanlık ve Bender olarak kullanıyorlardı. Askeriyenin yerleşmesi ile  birlikte alanın görselliği değişti.Spor alanları; Futbol,Voleybol sahası, Askeri Gazino,Jeneratör dairesi gibi önemli hizmet binaları yapıldı. Dairenin başında, Sevindik denen bir Erbaş, bir de yazlık açık Sinema vardı.

1967-1968 yılları. Kullanım alanları başta er, erbaş ve subay ve ailelerine düşünülmüş olsa da.Daha sonra ilerleyen zaman içerisinde kapılarını halka’da açıyordu. Hafta da bir gece nizamiye kapılarını sivil halka açarak etkinliklerden yaralanmasını sağlıyorlardı. Yarbay Rütbeli Ahmet Çilingiroğlu tabur komutanı idi. Futbol sahasını, sinema salonunu halktan esirgemiyordu. Haftanın belirli günlerinde vatandaşların yaralanmasına imkan veriliyordu. Halk komutanı seviyordu. Bursalıydı.  Yeşil gözlü, çok kibar,beyaz elbiseler giyen bir hanımı vardı. Çarşıdan komutanla kol kola geçtikleri zaman erkekler içini çekerek bakarlardı. “Avrada bak, maşallah.. jilet babam jilet” derlerdi. Devlet gibi bir kadındı. Herkes onlara gıpta ile bakardı.

Yarbay sinemanın   başına makinist olarak, Adanalı, Esmer, uzun boylu bir astsubay, bir de Mevlüd adında  bir askere teslim etmişti. Askeriye, sivil halka ilişkileri bu şahıslar üzerinde yürütüyordu. Vatandaşlarla diyalogları iyi idi. Rahmetli Kerim Usta Koper, Şefik Seven, Berber Kör Tevfik Nas, Behnan Külen Rısko, sinema ekibiyle iyi ilişki kuran insanlardı. Makinistlerle iyi bir diyalogları vardı.

Nizamiye Kapısı

Çarşı esnafı, memur kısmı 25 kuruş giriş parası vererek içeri girebiliyorlardı. Giriş biletleri Nizamiye kapısında kesiliyordu. Bilet 25 kuruştu. Bir Alman markının,  TL parasına beş fark attığı bir dönem idi. Film izlemek için, biz ve bizim gibi çocuklar Nizamiye kapısında yığılıp bekliyorduk. Para olmadığı için içeri alınmak için bir fırsat bekliyorduk. Abelerimizden  birinin el uzatmasını sabırsızlıkla beklerken, bir can simidi imdadımıza yetişip  hepimizin parasını vererek  bizi içeri alırdı. Kimlerdi bu ağabeylerimiz, Rahmetli Kerim kopar, Eski Belediye Başkan adayı Şükrü Güneş Gewre, Dişçi Yakup Baydar, İshak Tuma, Behnan Külen… çocukların biletlerini toplu keserlerdi ve içeri alınırlardı. Dünyalar bizim olurdu.

Vizyondaki Filimler

Çocuklar, akşam bedava sinemaya giriş karşılığında,  Filimin afişini taşıyarak, mahallede, çarşıda, gezdirerek duyururlardı. Zamanın şartlarında bu da seyar gezen tanıtım ve reklam yapma yöntemi idi.

Bu filimlerin bazıları; Aşk hırsızı Zeki Müren, Fadime Kartal Tibet,Kara Sevda Nuri Sesi güzel, Çirkin Kral Yılmaz Güney, yarı erotik filimler, erotik afişlerde bikinilerin üzerine ayakkabı boyası çekilerek karartıldı. “ Parçala Behçet, tak fişi bitir işi” sloganlı filimler iyi gişe yapıyordu. Büyükler anlatırdı. Süryani Cemile’nin evinde oturan bir Kürt şahsiyet, taburda Behçet Nacar’ın filmini izleyip gece eve gelir. Gözleri  Taht üzerinde 180 dereceyle yatmış, hırr hırr horlayan yaşlı karısına takılır. Bakar. Seyır ettiği film aklına gelir. Tıfi tıfi deyip “Me evji jına” söyleyip durmuş. İzlediği film ile gördüğü manzara arasında uçurumlar kadar fark vardı. Filmler, Asana adlı şirketten, Adana’dan posta yoluyla İdil’e gelirdi. Filmler Siyah Beyazdı. Büyükler tahta kanepe ve sandalyelerde, çocuklar yerlerde oturarak izlerlerdi. Büyükler, ceplerindeki çekirdekleri, filmin etkisiyle çıtlayarak  kabuklarını yere atarak, askere mıntıka temizliğinde iş çıkartıyorlardı. Badanalı beyaz perdeye bakarak ışığın yansımasını bekliyorduk. Bir süre sonra, renkli floranslar söner. Nefesler tutulur. Makinenin sesi yayılır. Duvara filmin jenariği aks ederdi. Bedenimizde büyük bir heyecan başlardı. Filmi izlerdik. Yazlık Sinemada, ise film çalışır durumda iken kopardı. Filmdeki sesler yarıda kesilirdi. Uğultu olurdu. Işıklar yanardı. Bu durum protesto edilirdi. Makinist filmi başlatmak elinden geleni yapardı. Film yayına girince arkada oturanlar, bravo deyip alkışlarlardı. Filmin ara seansları 15 dakikaydı. Ara dakikalarda, 45 dakikalık plakalardan hit parçlar dinlenirdi. Hakkı Bulut’an “Ben bu muyum, ikimiz bir fidanız”, Orhan Gencebay “Kaderimin oyunu”, Zeki Müren “Ben küskünüm feleğe” Ahmet Sezgin “Annen seni bir kötüye verdiler, lelle lele” şarkılar geceyi dehada güzelleştiriyordu.

İdil Esnafı İlk Sinemayı Açıyor

Yazlık Sinemalar  toplumda  kabul görüyor  ve seyirci kitlesi çoğalıyordu. Bunun farkındalığını gören ilçe’de  bu yatırımı gerçekleştiriyordu. Memurlar gazinosunu çalıştıran Behnan Rısko Gülen, Esteli Şefik  Seven, Berber Kör Tevfik Nas, üç  samimi arkadaş, eski Anafartalar ilk öğretim okulun karşısında, eski  hükümet konağının yanı başında, İsa Pulgar Hannte’nin arazisinin altında,

şimdiki polis lokalin bulunduğu arazide yazlık sinema inşasına başladılar. Rahmetli duvar ustası Bezo Konaç, bazlat taşından inşa ettiği sinema idil halkına kapılarını açıyordu.  Sinemanın kurulmasına öncülük eden üç şahıs idil halkı tarafından seviliyordu. İşlerinde taktir ediliyorlardı. Girişimciydiler. Sinemanın konforunu öne çıkartarak, giriş biletlerini 50 kuruştan satışa çıkardılar. Filmler posta yoluyla geliyordu. Tabur sinemasını çalıştıran Mevlüt Ast Subay ile iş anlaşması yapılmıştı. Dönüşümlü olarak haftanın belirli günlerinde  İdil sinemasında, diğer günlerde tabur sinemasında mevlüt çalışacaktı. Sinemanın hedef kitlesi  memur kesimiydi. Memur ailelerin lojmanların sinemaya yakındı. Yanı başındaydı. Behnan abe 1970 yıllında Hollanda’ya gidince sinema işinde bir boşluk meydana geldi. İlçenin sorunu kendi sorunu imiş gibi, düşünmeden , Kerim Usta devreye girer.  Zeki Seven, Şefik Seven, arkadaşımız cümbüş ustası Ziya,  Ziyo Seven’in, bizimde ağabeyleri önemli şahsiyetlerdi, işe ortak olarak başladılar. PTT ‘nin arkasında, Rısko Amşonun eski kahvesinin olduğu, mülkiyeti Lahdo Sağur’a ait olan kerpiç binaya sinemayı taşıdılar. Amaçları sinemayı halkın tüm kesimine taşımaktı. Aile sineması olarak çalışmaktı. Gece, gündüz filmler oynatabileceklerdi. Flimlerini Midyat’ta sineması olan  Hana Gündüz’ün desteği ile tedarik ediyorlardı. Sinema iş olarak epey mesafe kat etmiş, seyirci kitlesi çoğalmıştı. İlerleyen zaman içerisinde, ortaokul talebesi Yusuf Kopar, babasına yardımcı olarak başladığı işe, bir çok sorumluğu yerine getiriyordu.

 İdil’de bir dönemin sosyal yaşantısına damga vuran insanlardan olan, en güzel giysileri giyerek, idil’de erkeklere moda öncülüğünde model olan Niyazi Bilgin abem bizim için bir ekol idi. Hayatlara, Sevdalara, dünyalara yelken açan, üç kuşağı bir arada tutan, Süryani si, Kürdü, Mıhalmiyi yan yana getiren,kaynaştıran, hepsinin beklentilerine, beğenilerine yanıt veren, sanat merkezi görevi gören mekandı, Beytzabdy İdil Sineması. Ne İstanbul Pera Palas, ne dilden dile anlatılan, Ermeni mimar Havutyan Sarafyan’ın çizdiği Diyarbakır’daki Dilan sineması, ne de1930’da Mardin’de Süryanilerin çalıştırdığı Lale Sineması idi. Evet hiç biri değildi. Velakin sevmeyi, sevilmeyi, kadın ile erkeğin el elle tutuşmasını bizlere gösteren, “Çok mersi”  efendim, değimini ilk  defa filimlerde duyan, yedi Süryani erkeğin birden  bir Süryani güzele aşık olduğu, neticede hiç birine nasip olamayan, serin rüzgarların estiği idilli özlerken,  nostalji yazımın sonuna geldik. Başka bir yazıda buluşuncaya dek diyelim. Veda ederken yazıma bir iki beyit ekleyelim.

Hiçbir niyetim yoktu.ben maziye dönüp,seni anıp, düşünmeye, eski bir şarkı gibi birden geldin aklıma…Kapandı pencerem, şarkın sustu. Artık kalbimde çalıyordu. Gözlerim dolaştı bir bir bu yollarda.

YORUM EKLE
YORUMLAR
İlyas Oylu
İlyas Oylu - 2 yıl Önce

Tam manasıyla *NOSTALJİ*:
Güzelim Beytzabday İdil’de 1960 lı yıllarda yaşama duyulan aşırı sevgi ve özlemi, ‘Lügat’ parçalayarak bize anlatan Lahdo Abi’me bin yaşa. Hele hele kürtçe kelimelerle isim vererek ve somut örneklerle İdil’de Açık Hava Sineması’nın gelişini ve o zamandaki İdil gençlerinin yaşam tarzını Ustaca bize kaleme alan Lahdo Sağ Abime: Her dem sağol varol diyorum.

İlyas Oylu

Şükrü Külen
Şükrü Külen - 2 yıl Önce

İdil'de ilk sinema!
Ben şahsen bu ilki yaşama heyecan ve sevinçten nasibi alamamış talihsiz İdil'li olarak, şunu ifade edebilirim.
Lando abinin ustaca anlatış tarzı bugünkü 4D filmleri oynatan modern ve ilerlemiş sinemalara şapka çıkartır, şahsen okuyarak çok mest oldum, öyle bir ustalık varki yazarda, yel gibi seni konuya, sen farketmeden çeker ve heyecanlandırır, çeksin be.. güzelim anıları en azından bir kez daha yaşatan abime bin şükranlar, iyiki varsın, hep varol!
Başarılar, saygı-selamlar tüm okurlara!..
Şükrü Külen

MUHAMMED
MUHAMMED - 2 yıl Önce

İdilin şimdiki gençleri olarak idil tarihi hakkında neredeyse hiç bir bilgi birikimine sahip değildik sizin yazılarınız aracılığıyla idilin kültürel geçmiş ve tarihini öğreniyoruz çok teşekkürler. Ayrıca şuan modern çağ diye adlandırdığımız günümüz idilinde sineme yokken o yıllarda idilde sinemanın olması çok güzel bir aktivite birde o günün şartları göz önüne alındığında çok güzel bir detay. Ne mutlu size ki o samimi , güzel ve içten duygulara şahitlik etmişsiniz sayenizde bizde arada o günlere götürüyorsunuz.TEŞEKKÜRLER. yazılarınızın devamını bekliyoruz belki bizde ilerde yeni kuşaklara idili anlatırken LAHDO SAĞ böyle söylerdi diye sizi anarız ne mutlu size. İdilin sizin gibi memleket sevdalısı bilgili ve kültürlü insanlara ihtiyacı var.

Musa.  Bekiş.
Musa. Bekiş. - 2 yıl Önce

Arkadaşlar. Lahdo. kardeşimin. yazdığı. Biri. birinden. güzel. yazılarını. Okuyunca. eski. gençliğimız. hatıralarımız. Güzel. İdil.limiz. Aklıma. geliyor. Çok. duygulanıyorum. yazıda. yazılan. her. Cümlesine. ben. Şahid. olan. İnsanım. Çok. güzel. dille. getiriyorsun. Can. dost. Lahdo. kardeşim. Musa. Bekiş Almanya. Bad. Vilbel. Saygılar.

Şükrü Timürtaş
Şükrü Timürtaş - 2 yıl Önce

Açık sinemanın İdil halkına olan ehemmiyeti ve İdil tarihine vurmuş damgası.
Heyecanla beklenen ayrı ayrı temaları olan filmler, büyük, küçük, sivil ve asker birlikte film izlemekle tanıma fırsat verici, tolerans ve anlayış gelişimine katkıda bulunan bir yer.
Benzersiz ve defalarca okunacak yazıları, rengarenk nakışlanmış kelimeleri, eski sevgi ve anıları, Yorulmayan nazik elleri, milletine olan sonsuz sevgisi, onunla gurur duyduğum değerli köşe yazarı Lahdo Sağ abime teşekkürler. Iyiki varsın

Samoyil Bilen
Samoyil Bilen - 2 yıl Önce

iyiki Varsın canım arkadaşım bu kadar emekler verip bizi gene Derin derin eski güzel rüyalara getirdiğin için teşekkür ederim bunlar I dile getirmek herkesinyapacağı kolay bir şey olmadığı sana nakadar Teşekkür etsek azdır bu bu güzel yazıların la seni tebrik ediyorum can dostum

Nezir Konutgan
Nezir Konutgan - 2 yıl Önce

Mazıdaki anıları anmak ne güzel işte bunun örneği sevgili yazar Lahdo Sağ ‘dan öğrenmiş bulunuyoruz. Gerçeği ve olduğu gibi makaleyi sunuculara aktaran yazar , eline sağlık kalemin bol olsun. Yazar Lahdo Sağ’dan özellikle idil hakkında geçmişi olayları hep ondan öğrenmiş bulunuyoruz. Gelecek bir yazında buluşmak üzere..Bir İdil’i olarak yazar kadar idil halkının sorunlarını kaleme alan kişi görmedim. Kendisine ve idil haber ‘e sevgi ve selamlar..

Külen Şükrü
Külen Şükrü - 2 yıl Önce

Bugünkü teknolojinin ana kaynağı ve başlangıç süresi, ilk sinemalar ve bu ilkle bizim yöre, İdildeki doruk heyecan, öyle bir yaşam ki; sanki uzayda gezinti, martılarla uçuş, en büyük aşklarla beraber koşuş!
Heyecanlar dorukta, sevgiler güzelim İdilde, öyle sevgiler yaşandı ki, bunları ifade edecek sözler hala bulunacak, ama bu buluşları sağ olsun Lahdo abim, ustaca yoğurup, biz misafirlere yediriyor, doyduk diyemeyiz çünkü öylesine tatlı anilara doymak imkansız, ve bunları bir ömre sığdırmak olanaksız.
Ama gönül isterki bu ve bize ait olan anıların hep var oluşu, yaşanıp yaşatılmaları!
İdil halkının cemberi dahilinde tüm yaşanmışlar, her İdillinin bir özverisi ve tarihidir, Idilim böyle tarihlerle HEP yaşasın, yeşersin ve yükselsin.
Tüm İdil halkını, saygı ve sevgiyle selamlarım!
Şükrü